Irabazi-asmorik gabeko erakundeei buruz dugun pentsaerak erakunde horiek beren helburuak lortzetik urrun egoteko duten erruaren zatiari buruz Dan Pallotaren (AEB, 1961) iritziari buruzko artikulua idatzi ondoren, proposatzen duen eztabaidari buruzko nire balorazio pertsonala eman nahiko nuke.
Hemen irakur dezakezu Dan Pallotari buruzko artikulua eta ikusi haren TED hitzaldia.
Ados edo ados ez egon, guztiz edo partzialki, zalantzarik gabe Pallotak planteatzen duenak inor ez du axolagabe uzten eta eztabaida oso interesgarria eta, beraz, onuragarria irekitzen du, bai sektorearentzat bai guretzat gizarte gisa.
Dena ezin da monetizatu
Gehien partekatzen dudan puntuetako bat bere baieztapen hau da: gauza guztiak ezin dira monetizatu eta ekonomikoki baloratu. Irabazi-asmoko sektoreak gure beharren zati handi bat ase dezake, baina badira gauzak, hala nola maitasuna, duintasuna, baloratua edo errespetatua sentitzea, eta barre eta irribarre egiteko aukera izatea, gizaki guztion oinarrizko beharrak direnak eta bereziki irabazi-asmorik gabeko sektoreak eskaintzeaz arduratzen dena.
Horregatik, dohaintza bat egiten duzunean —bere definizioaren arabera trukean ezer jaso gabe zerbait ematea dena—, nire ustez zerbait jasotzen duzu; izan ere, merkatu-terminoetan, azken batean zerbait erosten ari zara nahiz eta zuretzat ez izan: beste pertsona baten irribarrea erosten ari zara, haren egoeraren hobekuntza segundo batzuetarako bada ere, eta baita 5 segundoz ondo sentitzea ere, edo behintzat egin ez bazenu bezain gaizki ez sentitzea: bai, trukean zerbait jasotzen duzu.
Eta hor arazo bat dugu: laguntzeagatik ez genukeela ondo sentitu beharko pentsatzen dugu, orduan badirudielako ekintza solidarioak altruista izateari uzten diola, eta beraz solidarioa izateari uzten diola. Baina ez nator bat: ondo senti zaitezke, bost segundoz behintzat. Horrek ez du esan nahi dohaintza bat eginez arazoa konpondu dugunik edo besteen miserian oinarritutako ongizateaz gozatzearen gure erru-zatitik libre uzten gaituenik, baina behintzat hobe da dohaintza bat egin izana ez egitea baino.
Itxura zuritzea
Pertsonaia handiak, enpresak, magnateak, artistak eta abar beren ondarearekin alderatuta txikia baina kopuru handikoa den dohaintza bat egiteagatik kritikatzen ditugunean bezala. Uste dut ikuspegian akats bat egiten ari garela. Sustapen-ekintza bat egin nahi izatea, irudia zuritzea edo zuzenean beren ustezko “bekatuetatik” salbuetsi nahi izatea leporatzen diegu, baina benetan egin dutena ondo dago. Ez naiz ni izango magnateak eta multinazionalak defendatuko dituena; izan ere, uste dut oso zaila dela, ia ezinezkoa, hainbeste diru erabat modu zintzoan metatzea. Baina egiazki dohaintza egitea ondo dago, ea denok ematen ote genukeen gure diru-sarreren zati proportzional baliokidea besteei laguntzeko. Nahiz eta egia den, bistan denez, hilean 500 € irabazten dituen pertsona bati bere sarreren % 1 emateak ez diola sakrifizio bera eskatzen 500.000 € irabazten dituen bati baino.
Jatorria
Dan Pallotak kontatzen digun bezala, pentsamolde hori duela 400 urteko pentsamendu puritano eta kalbinistetatik dator. Etengabeko eta mugarik gabeko irabaziak kontraesanetan jartzen ziren erlijio-pentsamenduekin, irabazia lortzen zuten pertsonak bekatari bihurtzen baitzituzten eta, ondorioz, zerurako sarrera ukatzen zitzaien.
Arazo hori konpontzeko ongintza sortu zen; haren bidez, zure diru-sarreren % 5 gehien behar zutenei trukean ezer jaso gabe emanez, zure arima garbitu egiten zen, eta horrek aukera ematen zizun irabazi-nahiei bide emateko zure arimarekin eta zure Jainkoarekin inolako kontraesan moralean sartu gabe.
“Konponbide” hori modu orokortuan mantendu da gaur egunera arte, eta horrek Pallotarekin ados nagoen bigarren planteamendura garamatza.
Liskarren ordainsaria
Enpresa batek, adibidez, burtsan espekulatuz diru asko irabazten badu, ulertuko dugu zuzendari edo langile horrek talentu handia duela finantzak ulertzeko eta inbertsioak egiteko, eta, beraz, ondo ordaindua izango dela. Ez du hainbeste axola bere arrakasta eta lana giza eskubideak errespetatzen ez diren herrialdeetako inbertsioetan, garapen bidean dauden herrialdeetako oinarrizko elikagaietan, gerra-gatazketarako armamentuan edo, besterik gabe, itotako herrialdeen zorrean eta beharrean oinarritu ahal izana. Argi dagoena da tipoa oso ona dela egiten duen horretan eta diru asko irabaztea merezi duela. Beste eztabaida bat da zerekin edo zeren kontura irabazten duen dirua. Baina hori beste eztabaida bat da.
Baina pentsa dezagun orain erakunde solidario bat zuzentzen edo bertan lan egiten duen pertsona batengan: diru asko irabazten du eta multinazional baten pareko soldata du. Kasu honetan ez du axola bere erakundea kudeatzen onena izateak eta bere erakundearen helburuak arrakastaz betetzeko ideiak eta talentua izateak. Horrek guztiak berdin du; argi dagoena da tipoa eta bere erakundea doilorrak eta mespretxagarriak direla besteei lagunduz diru asko irabazteagatik.
Erizain bat badugu, Afrikako urruneko herrixka batera laguntzera boluntario doan erizain on bat, haren altruismoa baloratuko dugu, eta janaria eta ostatua ordaintzeko prest ere egongo gara; baina begi onez ikusiko al dugu horregatik soldata bat ordaintzea? Edo pentsatuko dugu orduan jada ez dela besteengatik sakrifikatzen ari? Ordaintzen diotelako egiten du, eta gainera diru hori material mediko eta sendagai gehiago erosteko bidera liteke benetan behar dutenentzat.
Pentsa dezagun, beraz, munduko zirujaurik onenarengan. Non ariko ote da lanean, non eskainiko ote ditu bere talentua eta ahaleginak? Ziurrenik eta logikoki, ospitale pribatu onenetako batean egongo da, non erosahalmen handia dutenek bakarrik eskura ditzaketen bere tratamenduak. Eta normala da, inola ere ez dugu horregatik epaituko. Zirujau hau adibide ona litzateke erakusteko nola irabaz daitekeen diru asko besteei lagunduz.
Baina zirujau honek erakunde solidario baten alde lan egitea eta bere zerbitzuengatik hilean 8.000 € kobratzea erabakiko balu, sektore pribatuak eskaintzen dizkion 80.000 €-ei uko eginez, ziurrenik gaitzetsi edo zalantzan jarriko litzateke 8.000 € kobratzeagatik. Horrela, arrazoiz ala arrazoirik gabe, kontzienteki edo inkontzienteki, urtean 11 hilabetez sektore pribatuan aritzea gehiago ordaintzera behartzen ari gara, eta bestela beste hilabetean, oporrak sakrifikatu eta boluntario gisa lan egitera. Askoz hobeto baloratuko genuke: munduko zirujaurik onena da, hilean 80.000 € irabazten ditu, hilabetez doan egiten du lan besteei laguntzeko eta agian dohaintza mardul bat ere egingo du; miresgarria litzateke eta ez litzaiguke arrazoirik faltako, asko balira bera bezalakoak!
Eta badaude, baina ez hainbeste. Edo ez nahikoa. Eta arrazoietako bat
da besteei lagunduz dirua irabaztea gaizki dagoela pentsatzeko gure moduak egiten duela talentua batez ere irabazi-asmoko sektorera bideratzea, sektore solidariora joan beharrean.
Ez da sektore solidarioaren kontu esklusiboa
Eta pentsatzeko era honek ez dio irabazi-asmorik gabeko sektoreari bakarrik eragiten. Adibidez, musikaren, zinemaren eta pirateriaren arloan, ziur noizbait pentsatu edo entzun dituzula kritikak eta kexak justizia sozialaren edo antzeko gai baten aldeko abesti edo film bat sortu eta diru asko irabazten duen abeslari edo zinemagile baten aurka, aldi berean bere egile-eskubideak aldarrikatzen baditu eta pirateriaren kontra badago. Batzuetan, pirateria justifikatzeko, argudiatzen da bere lana edo mezua ahalik eta jende gehienarengana iristea interesatu beharko litzaiokeela eta, beraz, ez lukeela dirua irabazteko asmorik izan behar ezta pirateriaren bidez doan eskuratu ahal izatearen kontra egon behar ere. Bide batez, antzeko mezurik gabeko lanak egiten dituztenei ez zaie horrelakorik hainbeste eskatzen. Baina gure artista gogokoenari hainbeste gustatzen zaigun lan horrengatik ordainsaririk ez bilatzea aurpegiratzen badiogu, berriro ere hori egiteko pizgarria kentzen ari gatzaizkio. Eta, beraz, berriro errepikatzen da zerbait ona eginez dirua irabaztea kritika-iturri izatearen kontua.
Beste adibide bat litzateke gure politikarien soldata altua begi txarrez ikusten dena, eta egiten duten lana ikusita ez zaigu arrazoirik falta horretarako. Baina nondik dator ordezkari politikoek ordainsari on bat jasotzea? Hasiera batean, kargu politikoak doakoak ziren, haien izaera altruista defendatzeko. Baina praktikan gertatzen zena zen klase altukoek eta beharrak beteta zituztenek bakarrik zutela horretan aritzeko aukera, eta horrek lan politikoa partziala izatea zekarren gutxienez, eta ez zen inolaz ere ordezkaritza bidezkoa. Soldataren pizgarria sartu zenean, ez zen egin sistemaz aprobetxatzeko, nobleziakoak edo aristokraziakoak ez ziren pertsonek ordezkaritza politikoari denbora eskaini eta erabakiak hartzen parte hartu ahal izateko baizik. Horregatik nago ni ados politikariek kobratzearekin, eta, gainera, duten erantzukizuna dela eta, ondo kobratu beharko lukete. Hori bai, kargua eta boterea iruzurrez erabiltzeagatiko zigorrak zorrotza eta eredugarria izan beharko luke, ez orain bezalakoa… Baina agerikoa dena da “teorian” lan politikoa ezinbestekoa dela gizartearen ongizaterako eta aurrerapenerako, eta, beraz, ordaindua izan beharko lukeela. Horrek ez du esan nahi soldata on batek talentua ziurtatzen duenik, aski da egungo panorama ikustea. Baina ideia eta ikuspegia errepikatzen jarraitzen da. Gure politikariei soldata baxuak edo ezerezekoak eskatzen badizkiegu, berriro ere akats bera egingo genuke, eta beharbada talentua uxatuko genuke berriro.
Gure sistema ekonomikoan eta gure balio-sisteman behin eta berriz agerian geratzen den arazoa da hau, eta eztabaidatzea merezi duena. Pentsa dezagun kontrakoan: moralki gatazka eragiten digulako inork egin nahi ez duen lan edo zeregin batean. Asko daude. Ziur baten bat datorkigula burura. Sistemak behar du lan hori egitea, baina ez du hautagai askorik aurkitzen, edo inork ez du ordainsari handirik eskaintzen norbaitek bete dezan. Inork ez du egin nahi; beraz, ondo ordaindu beharko da norbait hura egitera konbentzitzeko. Eta horrek ikuspegi berera garamatza berriro: ados gaude moralki zalantzagarria den zerbait egin behar duenari ondo ordaindu behar zaiola, baina zalantzan jartzen dugu beste batek zerbait ona eginez dirua irabaztea.
Hala ere, salbuespen asko daude
Gure sistemak horren inguruan dituen arazoen adibide asko daude. Eta honekin ez dut esan nahi zerbait ona eginez dirua irabazi ezin denik. Sistema kapitalistak zerbait ona badu, pizgarri- eta sari-sistema da.
Eta ez nazazu gaizki ulertu. Ez naiz ni izango hemen kapitalismoa, haren gehiegikeriak eta haren neurrigabeko gutizia defendatuko dituena. Baina egia da bere pizgarri-sistemari esker gizateriarentzako onura eta aurrerapen ugari lortu direla. Batzuetan gutxi batzuen eskura bakarrik, eta beste batzuetan guztion eskura. Hor dago lehen aipatutako zirujauaren adibidea, baina gure bizi-baldintzak hobetu dituzten aurrerapen teknologiko eta zientifiko amaigabeak eta beste hainbat adibide ere ezagutzen ditugu. Gustatu ala ez, askotan pizgarri ekonomiko horren bilaketa izan da aurrerapen eta hobekuntza horiek eragin edo erraztu dituena.
Neurri bikoitza
Zergatik, orduan, produktu bat edo zerbait ukigarria denean ez gara balorazio moraletan sartzen, baina saltzen zaiguna laguntza, goxotasuna, zaintza, babesa, besteekiko maitasuna eta abar denean, geure buruari ezartzen diogu gizarte gisa ezin dela pizgarri eta ordainsari hori existitu, maiz hain onuragarria dena irabazi asmoa duen sektoreak gauza onak egiteko erabiltzen duenean?
Agian sektore batek irabazi asmoa duelako eta besteak ez huts-hutsegatik. Eta hori da Dan Pallotarekin guztiz bat ez natorren gauzetako bat. Irabazi asmorik gabeko sektorean dibidenduak eta inbertitzaileentzako sarbidea ahalbidetzea eskatzen du. Sektoreak funts kopuru oso handirako sarbidea galtzen duela dio, eta ez zaio arrazoirik falta. Baina gogora dezagun irabazi asmorik gabeko sektorea dela, eta arrazoi batengatik dela horrela. Baliteke aurretik babestu dudanarekin kontraesana ematea, eta agian hala da, baina horixe da irabazi asmorik gabeko erakunde baten eta arazo sozial bat konpontzen duen enpresa baten artean dagoen desberdintasun bakarra; izan ere, badira horrelakoak.
Ados nago pertsonak beren ahalegina, talentua eta gaitasunak irabazi asmorik gabeko sektorera bideratzera bultzatzearekin, baina ez hainbeste hori egin dutenei emandakoa baino diru gehiago itzultzearekin. Nire ustez, irabazi asmorik gabeko erakunde batek eraginkorra izan behar du bere kapitala eta, beraz, jarduteko gaitasuna handitzeko, baina betiere bere helburua hobetzera bideratzeko; eta horretarako beste pertsona batzuk beren denbora eta talentua horretara bideratzera bultzatu behar badira, ados nago, baina ez hainbeste etxetik luzatzea interesatzen zaien gatazketako armetan inbertitzen duten bitartean arma horiek berek suntsitu dituzten ospitaleak eraikitzen inbertitzen dutenak bultzatzeko.
Kontraesana?
Ez nago ziur azken hau nire aldetik kontraesan bat ez ote den. Inbertsio horiek elkarteak jarduteko duen gaitasuna handitzen badute, nire aurreko jarrerei jarraituz beharbada berdin beharko lidake atzean dauden pertsonen moralak. Azken finean, haien beste ekintza batzuk negatiboak izan arren, hau zehazki positiboa da… Ukatu egin beharko genioke hori onartzeari, horrek besteei laguntzeko gure xedea lortzea zailagoa egiten badigu? Agian ez edo agian bai. Baliteke diru hori baztertzen badugu helmuga zalantzagarriago batera joatea. Baina, justifikatuko al genuke erakunde batek gerra batetik ihesi doazen errefuxiatuentzat dirua biltzea, eta, aldi berean, sufrimendu hori bera eragiten duten armetan inbertitzen duten bankuekin lankidetzan aritzea? Agian kasu hauetan egokiena norekin aritzen zaren elkarlanean eta norekin ez iragaztea litzateke. Eta zaila izan arren, marra gorri bat jartzea gutxienez.
Honek kontraesan asko sor ditzake, eta argi dagoena da oso zaila dela horietan ez erortzea. Garrantzitsuena, nire ustez, gutxienez marra gorri batzuk jartzea da, eta nik, Dan Pallotaren postulatuen alde onak eta txarrak baloratuz, momentuz eta gaur-gaurkoz, hemen jartzen ditut.
Baina uste dut hemen eta orain nik pentsatzen dudana edozein dela ere, benetan positiboa dela horri buruzko gure balorazio etiko eta moraletan berriro sakontzea eta aztertzea.
Irabazi asmorik gabeko erakundeen alde gure moralitatean beste planteamendu bat eskatzen dudan era berean. Horrek ez du batere esan nahi epaitu behar ez direnik; izan ere, beste alderdi batzuetan haien gaineko kontrol, judizio eta zentsura zorrotzagoa ezartzearen aldekoa naiz. Erakunde solidario batek iruzur egiten duenean askoz larriagoa iruditzen zait, adibidez, egitura piramidaleko enpresa batek egiten duenean baino; biek engainatu dituzte beren “laguntzaileak”, baina gauza bat da pertsonen gutiziarekin engainatzea edo jolastea, eta beste bat askoz okerragoa horien asmo onarekin egitea. Eta biak gaitzesgarriak izanik, horietako bat funtzionalki eta moralki kaltegarriagoa da.
Goazen pausoz pauso
Hori guztia berriz planteatzearekin ez da askorik konpontzen, baina gutxienez hobekuntzarako urratsak ematen ari dira. Eta hausnarketa horien emaitza gisa bidea urratzen da konponbide horren bilaketan, hori baita azken batean Pallotaren planteamenduen erakargarritasuna, berarekin ados egon ala ez.
Zuzenean jotzen du eztabaida irekitzeko eta beharrezko hausnarketa sortzeko gakoa. Nirea hauxe da gaur-gaurkoz, baina ez da atzoko bera, eta bihar aldatzeko prest nago.
Honaino irakurtzen eutsi diozuenontzat “sari” gisa uzten dizuet Dan Pallotaren azken TED hitzaldiaren bideoa: “Amestu ez dugun ametsa” (The dream we haven´t dared to dream).
(Aukeretan gaztelaniazko azpitituluekin ikus dezakezu)